Wat doet stress met je lichaam?
Tegenwoordig hebben veel mensen lichamelijke klachten die veroorzaakt worden door stress. Maar wat is stress nou eigenlijk precies en waarom heeft langdurige stress zoveel invloed op je lichaam?
Wat is stress?
De eerste die het woord stress gebruikte was endocrinoloog dr. Hans Selye in het begin van de vorige eeuw. Hij wordt gezien als de vader van de stresstheorie en maakte onderscheid tussen twee soorten stress: eustress en distress. Eustress is de positieve vorm van stress waarin je gebeurtenissen als uitdagingen ziet. Het levert spanning op, maar ook veel plezier en voldoening. Distress is de negatieve vorm van stress. Hierbij ervaar je situaties als een overbelasting. Volgens Selye is negatieve stress een verstoring tussen belasting en belastbaarheid. Dus als er meer of te langdurig iets gebeurt (belasting) dan je gezien je belastbaarheid aankunt, ontstaat er negatieve stress.
Stress volgens deskundigen
Later zijn psychologen verdergegaan met het begrip stress en pasten de definitie verder aan. Zij zagen namelijk dat mensen met dezelfde capaciteiten verschillend kunnen reageren op identieke situaties. Sommige mensen met dezelfde opleiding (capaciteit) en dezelfde baan (belastbaarheid) raakten overspannen, terwijl anderen zich als een vis in het water voelden.
De Nederlandse neuropsychiater Dr. Theo Compernolle schreef het boek ‘Stress, vriend en vijand’ dat stress een ernstige verstoring is van het evenwicht tussen de eisen die een bepaalde situatie stelt (belasting) en de capaciteiten die aanwezig zijn om die situatie het hoofd te bieden (belastbaarheid), terwijl het hanteren van deze situatie belangrijke gevolgen heeft.
De definitie die Deepak Chopra geeft in zijn boek ‘Gezond leven’, komt meer overeen met de ideeën die in de kwantumfysica naar voren komen. Hij zegt: Stress is een gezamenlijke actie van lichaam en geest. De inschatting van de dreiging speelt daarbij een rol. De reactie hierop wordt gevormd door hoe het individu de dreiging waarneemt en niet door de gebeurtenis zelf. Chopra legt de totale verantwoordelijkheid voor de stressreactie bij de interpretatie van een gebeurtenis door de mens zelf.
Hoe de mens tegen de wereld aankijkt bepaalt hoe hij op stress reageert. Met andere woorden: als je onverwacht ontslagen wordt, kan dat een bron van stress zijn. Maar in principe gebeurt er niets met jezelf. Je blijft immers gewoon leven. Het is de angst voor de toekomst. De angst voor verlies geeft stress. Simpel gezegd is het de interpretatie, de angst in je hoofd, die ervoor zorgt dat je het als stress ervaart. Het is niet de situatie zelf die dat doet. Dus als je je beeld over de situatie verandert, verandert ook het stressgevoel.
Dr. Hans Selye zag dat negatieve stress een verdedigingsmechanisme (een vlucht- of vechtreactie) activeert. Je maakt stoffen aan om te kunnen vluchten of vechten. Volgens Seyle gaat dit totale proces in drie fasen.
Eerste fase van stress
De eerste fase is de alarmfase (de acute stress response). In deze fase voel je je bedreigd. Je wordt bang en onzeker (vluchtreactie) of boos (vechtreactie). In deze fase komt je gehele lichaam op scherp te staan. De hersenen geven aan de bijnieren het signaal af om snel veel adrenaline aan te maken.
Je merkt dit lichamelijk doordat je hart sneller klopt en het bloed sneller door je lichaam pompt. De spieren worden zo beter gevoed met bloed zodat je harder en langer kunt lopen of vechten. Ook je longen krijgen meer bloed en je gaat dieper ademhalen zodat je uithoudingsvermogen verbetert. Je hersenen krijgen meer bloed wat je sneller en effectiever laat denken. Je handen worden klammer zodat je beter in bomen kunt klimmen. Vroeger was dat nodig toen je nog onverwacht tegenover een beer kon komen te staan. Je hongergevoel zakt, je pupillen verwijden zich en je gehoor wordt scherper. Je brandstofreserves, de vetzuren, worden aangesproken en worden in de bloedcirculatie opgenomen.
De bijnieren maken daarnaast het hormoon cortisol aan. De functie van cortisol is, net als adrenaline, je lichaam te helpen reageren op stress en veranderingen. Het stimuleert katabole processen die bepaalde afbraakprocessen stimuleren zodat er energie vrij komt. Zo breekt het onder andere spiereiwit en vetweefsel af, wat het lichaam vervolgens als brandstof gebruikt. Je kunt hierdoor langer rennen zonder extra te eten. Cortisol zorgt er ook voor dat het lichaam glucose als brandstof kan sparen. Dit is noodzakelijk omdat het zenuwstelsel altijd moet blijven functioneren en alleen glucose als brandstof kan gebruiken.
Tweede fase van stress
De tweede fase is de aanpassingsfase (de chronische stressreactie). Deze vindt plaats als de stress langer blijft aanhouden. Onder langdurige stress verstaan we stress die langer duurt dan zes weken. De stressresponse wordt niet meer op de juiste wijze beëindigd en daardoor blijven de cortisolspiegels langdurig te hoog, ook lange tijd nadat de stressor is verdwenen. En dat is het moment dat er schade in het lichaam ontstaat. De gevolgen van langdurig te hoge cortisolspiegels kunnen talloos zijn.
Wil je meer weten? Volg dan een opleiding of cursus.
Het is onmogelijk om alle reacties van een te hoge cortisolspiegel te beschrijven. Hieronder staan de meest voorkomende.
Verweking van de bloed-hersenbarrière
De bloed-hersenbarrière zorgt ervoor dat er geen verkeerde stoffen in de hersenen terechtkomen. Als deze barrière verweekt, worden er stoffen doorgelaten die niet in de hersenen thuishoren en worden en meer stoffen dan nodig zijn toegelaten. Dit heeft vergaande consequenties. Hiervan zijn vermoeidheid, concentratie stoornissen en geheugenproblemen dan nog de lichtste klachten.
Afbraak van spieren
Cortisol zorgt ervoor dat bepaalde stoffen (valine, leucine en isoleucine) uit de spieren gehaald worden en omgezet worden in brandstof. Zo wordt het spierweefsel afgebroken. Deze drie aminozuren zijn belangrijk voor de spiermassa en spieropbouw.
Verminderde weerstand
De stoffen isoleucine, valine, en leucine komen ook in immunoglobulines voor. Immunoglobulines (eiwitten) zijn stoffen die het lichaam aanmaakt om indringers (virussen en bacteriën) te bestrijden. Als deze stoffen gebruikt voor andere doeleinden worden gebruikt, dan kan het immuunsysteem niet meer optimaal functioneren waardoor je makkelijker ziek wordt.
Geheugen- en concentratieverlies
Vooral het deel dat een belangrijke rol speelt bij stress – de hippocampus – is erg gevoelig voor cortisol. De hippocampus is een onderdeel van het limbische systeem, ook wel het emotionele brein genoemd, en is het belangrijkste leer- en geheugencentrum in de hersenen. Voortdurende hoge cortisolspiegels hebben tot gevolg dat dit centrum wordt aangetast en dat je geheugen en je leervermogen achteruitgaan.
Verder zorgt stress voor vaatvernauwing in de hersenen met verminderde doorbloeding van de hersenen tot gevolg.
Emotionele disbalans
De hippocampus heeft ook een belangrijke functie in het totale stressregulatiesysteem. Het regelt de balans van cortisol in het lichaam. Als de hippocampus voortdurend het cortisolgehalte bij moet sturen, raakt het uitgeput en word je steeds gevoeliger voor stress. Zo kom je langzaam in een negatieve spiraal terecht. Omdat meerdere functies in het limbische systeem aangetast raken door cortisol, ontstaan er ook stemmingsstoornissen (depressies, angst, onrust en onzekerheid) en slaapproblemen.
Insulineresistentie en overgewicht
Hoge cortisolspiegels leiden tot een verstoring van de glucosestofwisseling en zo tot insulineresistentie. Dat wil zeggen dat de cellen die normaal glucose opnemen en deze omzetten in energie, dit niet meer doen. Het gevolg is vermoeidheid en dikker worden. De glucose wordt nu door de vetcellen opgenomen met overgewicht tot gevolg.
Hypothyreoïdie
Een overmaat aan cortisol leidt ook tot een achteruitgang van de functie van de schildklier.
Daling DHEA-spiegels
Zodra cortisol wordt aangemaakt wordt er ook DHEA aangemaakt om het cortisol proces te kunnen reguleren. DHEA is het hormoon wat een teveel aangemaakt cortisol kan laten dalen. Bij chronische stress raakt ook dit hormoon uitgeput met, volgens Stephen Cherniske, auteur van het boek The DHEA breakthrough, als gevolg:
- Het immuunsysteem verzwakt
- Het vetverbrandingssysteem verzwakt
- Ons gevoel van welzijn vermindert
- De kans op hartkwalen, hartaanvallen en beroerten neemt toe
- Het heeft invloed op het ontstaan van diabetes type 2
- Er ontstaan makkelijker paniekstoornissen
Ontregeling oestrogeen en progesteron niveaus
Door stress ontstaat een disbalans tussen oestrogeen en progesteron. Er wordt minder oestrogeen afgebroken omdat stresshormonen de lever beïnvloeden. Bovendien wordt bij langdurige stress progesteron gebruikt om cortisol aan te maken en ontstaat er een tekort hieraan. Stress heeft een direct verlagend effect op het testosterongehalte.
Het gevolg hiervan is dat er kans bestaat op:
- Vervroegde overgang
- Een trage wondgenezing
- Libidoverlies
- Osteoporose
Verhoging Cholesterol
De vetzuren die tijdens de adrenalinereactie (de alarmfase) in het bloed zijn gekomen, blijven in de bloedcirculatie met als gevolg een verhoging van het cholesterolgehalte. Bovendien wordt het LDL minder afgebroken.
Daling dopamineniveau
Dopamine zorgt onder meer voor een gelukkig gevoel, gezonde assertiviteit, seksuele opwinding, een goed immuunsysteem en een zelfstandig werkend zenuwstelsel. Stress verlaagt het dopaminegehalte en dat heeft dus grote gevolgen voor ons lichamelijk en geestelijk welzijn. In het begin zijn de hierboven genoemde kwalen in lichte mate aanwezig, en zijn ze nog gemakkelijk te negeren. Hierdoor blijft het lichaam doorgaan met zijn schadelijke aanpassing.
Belangrijk is echter dat we gaan beseffen dat langdurige stress zowel het immuunsysteem, het centrale zenuwstelsel, het spijsverteringsstelsel en het hormonale systeem – kortom het gehele lichaam – aantast. En hoewel deze fase vele jaren kan duren, leidt dit uiteindelijk, als dit zo blijft doorgaan zonder dat er ingegrepen wordt, tot de laatste fase: de uitputtingsfase.
Derde fase van stress
De derde fase is de uitputtingsfase. Te langdurige hoge cortisolspiegels leiden tot uitputting van de bijnierschors en uiteindelijk resulteert dit in te lage cortisolspiegels. De hippocampus en het centrale zenuwstelsel raken hierdoor beschadigd.
Als gevolg daarvan is het lichaam niet meer in staat om allerlei vormen van stress op te vangen en ontstaat er burn-out, chronische vermoeidheid en diverse andere ziektebeelden.
Wil jij weten hoe je mensen van hun stress gerelateerde klachten af kunt helpen? Lees een van de andere stress gerelateerde artikelen.
Hieronder enkele suggesties voor het volgen van een opleiding, cursus of webinar. Dit geeft diepgaand inzicht in het behandelen van lichamelijke klachten door bijvoorbeeld stress. Zie onderstaande mogelijkheden.
Gebruikte bronnen:
Artikel van Nutramin: ADHS bij stress.
Burn-out en Hormonen: Artikel AD 19 maart 1999 met dr. I. van Doornen.
MBOG-congres 2000.
Stresspreventie van drs. M.JA. Pfaffen.
